Halka Açık Ve Halka Açık Olmayan Anonim Şirketler konusunda Türk Hukukunda yer alan düzenlemelerin asıl amaçlarından biride bu şirketlerin borsada işlem görüp-görmemesidir.
Türk Ticaret Kanunu’na göre anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş, ortaklarının yalnızca taahhüt ettikleri sermaye ile sorumlu oldukları, tüzel kişiliğe sahip bir sermaye şirketidir. Anonim şirketler, özellikle büyük çaplı ekonomik faaliyetler ve risk paylaşımı amacıyla tercih edilmekte olup, halka açık ya da kapalı yapıda faaliyet gösterebilirler.
Türk Ticaret Kanunu’nun 329. maddesinde anonim şirket şu şekilde tanımlanmıştır:
“Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından dolayı yalnız malvarlığı ile sorumlu bulunan şirkettir.”
Bu yapıda ortaklar şirket borçlarından şahsen sorumlu değildir, sadece taahhüt ettikleri sermaye ile sınırlı sorumluluğa sahiptirler.
Anonim şirketler, halka açık olan ve halka açık olmayan şeklinde ikiye ayrılır. Bu ayrım, sadece şirketin hisse yapısını değil; aynı zamanda şirketin tabi olduğu mevzuat, denetim, kamusal sorumluluklar, finansal açıklık ve kurumsal yönetim ilkelerini doğrudan etkiler.
Halka Açık Anonim Şirket
Halka açık anonim şirketler, payları Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) düzenlemelerine tabi olarak borsada işlem görebilen ya da halka arz edilmiş olan şirketlerdir. Bu şirketler aynı zamanda borsa kotuna alınmış olmak zorunda değildir. Paylarının tamamı ya da bir kısmı borsada işlem görebilir.
SPK’ya göre aşağıdaki hâllerde şirket halka açık sayılır:
- Payları borsada işlem gören şirketler,
- Paylarının halka arzı SPK tarafından onaylanmış şirketler,
- Ortak sayısı 500’ü geçen anonim şirketler (halka arz etmiş gibi değerlendirilir – SPKn m. 16).
Halka Açık Olmayan Anonim Şirket
Bu şirketler, paylarını halka arz etmeyen, genellikle aile şirketi, holding, yatırım şirketi ya da kapalı sermayeli grup şirketleri şeklinde faaliyet gösteren A.Ş. türleridir. Sermayeleri borsada işlem görmez ve SPK denetimi altında değildirler. Ancak TTK hükümlerine tabidirler.
Uygulamada Ortaya Çıkan Temel Farklılıklar
Şeffaflık ve Hesap Verilebilirlik
Halka açık anonim şirketlerde bilgi verme yükümlülüğü daha sıkı ve yaygındır. Her çeyrek dönem finansal rapor açıklanması, yönetici maaşlarının bildirilmesi, içsel bilgilere ulaşım gibi konular SPK tarafından sıkı şekilde izlenir. Halka açık olmayan şirketlerde ise bu yükümlülükler yoktur.
Yatırımcı Koruması
SPK, halka açık şirketlerde azınlık haklarını koruma altına alır. Şirket faaliyetleri küçük yatırımcının menfaati gözetilerek sınırlandırılır. Kapalı şirketlerde böyle bir kamu yararı gözetimi söz konusu değildir.
Kurumsallaşma
Halka açık A.Ş.’lerde bağımsız yönetim kurulu üyeleri, denetim komitesi, riskin erken saptanması komitesi gibi yapılar zorunludur. Halka açık olmayan şirketlerde bu mekanizmaların kurulması yalnızca ihtiyaridir.
Halka açık olmayan anonim şirketler, TTK’nın öngördüğü birçok kurumsal mekanizmayı uygulamak zorunda değildir. Bu durum özellikle yüksek sermayeli ama halka kapalı şirketlerde şeffaflığın zedelenmesine yol açabilmektedir. Hâlbuki bu şirketlerin ekonomik büyüklükleri, çoğu zaman halka açık şirketleri geride bırakmaktadır.
